600 jaar KU Leuven: een andere geschiedenis
Al van bij de stichting is de KU Leuven een ‘transnationale’ instelling geweest. Dat is de insteek van het boek dat historicus Christiaan Engberts schreef naar aanleiding van de 600ste verjaardag van de universiteit.
Engberts koos ervoor om geen traditionele geschiedenis van rectoren, professoren, colleges en instituten te schrijven, maar om te vertellen over een universiteit die in zes eeuwen uitgroeit tot een internationaal gereputeerd centrum voor onderwijs en onderzoek. “Het is intuïtief aannemelijk dat een jonge instelling klein en lokaal begint en pas later haar internationale banden ontwikkelt. Het verhaal dat ik hier presenteer, benadrukt echter hoe de Universiteit Leuven vanaf de allereerste dag van haar oprichting deel uitmaakte van transnationale Europese netwerken”, zegt Engberts. Een paar voorbeelden uit de medische sfeer om dit te illustreren.
Engberts heeft uitgeplozen waar de eerste hoogleraren van de universiteit vandaan kwamen. Aan de Faculteit Geneeskunde waren tussen 1426 en 1443 zes professoren actief. Vier van hen kwamen uit de Lage Landen, twee andere uit Parijs (Jean Suquet) en het aartsbisdom Keulen (Jean de Wesalia, die zijn doctoraat in Pavia behaald had).
Nog zo’n contra-intuïtief inzicht: ten tijde van de godsdienstoorlogen bleven de banden met geleerden uit protestantse gebieden intact. Uit de catalogus van de eerste centrale bibliotheek (1636) blijkt dat het merendeel van de theologische werken inderdaad uit ‘onverdachte’ bron komt . De markt voor medische literatuur werd echter gedomineerd door drukkers uit Lyon, Venetië en Zwitserland. Van de Duitstalige werken was meer dan 80% gedrukt in een protestantse stad.
Posters en microscopen
Engberts erkent dat enige creatieve rekenkunde nodig is om vandaag de 600ste verjaardag te vieren. De Universiteit van Leuven werd opgeheven in 1797. Tussen 1817 en 1835 bestond er een 'Rijksuniversiteit Leuven'. Toen deze werd opgeheven, verhuisde de in 1834 opgerichte 'Katholieke Universiteit van Mechelen' naar Leuven en beschouwde zichzelf als de erfopvolger van de in 1425 opgerichte universiteit.
De collecties van deze vernieuwde oude universiteit tonen aan dat ze zich direct weer inschreef in transnationale netwerken. Het meest waardevolle object in de collectie anatomie was bijvoorbeeld een levensgroot anatomisch model, gemaakt door de Parijse arts Louis Auzoux, dat "in een groot aantal stukken kon worden gedemonteerd, die alle lichaamsdelen vertegenwoordigen". Verder bezat de faculteit Geneeskunde posters van de Bonnse anatoom Moritz Ignaz Weber, evenals microscopen van de Weense opticien Plössl en Parijse firma Chevalier (die enkele jaren eerder de eerste fotografische lens had vervaardigd voor Louis Daguerre).
“Koop lokaal” was toen ook al een ding: de overheid moedigde de universiteit aan om instrumenten bij lokale ambachtslieden aan te schaffen. Tegen de jaren 1850 werd de aanschaf van Belgische instrumenten met trots aangekondigd. Deze omvatten noviteiten zoals de zaag-forceps en de pelvimeter uitgevonden door verloskundige Jean-Baptiste Van Huevel.
Penicilline en virussen
Engberts toont ook hoe onderzoekscentra zoals het Husserl-archief, het Rega Instituut en het International Musa Germplasm Transit Centre (ITC) – beheerder van ’s werelds grootste bananencollectie – ondenkbaar zijn zonder internationale samenwerking.
De oprichting van het Rega Instituut is het gevolg van inspanningen van Leuvense onderzoekers om penicilline te produceren. De latere rector Pieter De Somer en een andere jonge Leuvense onderzoeker, Christian de Duve, slaagden er dankzij de militaire connecties van de familie De Duve in om penicillinefabrieken in Engeland en Frankrijk te bezoeken. In de winter van 1946-1947 reisde De Somer naar de Connaught Laboratories in Toronto om zich vertrouwd te maken met de veel efficiëntere Noord-Amerikaanse methoden voor de productie van penicilline.
In de jaren vijftig deed zich een vergelijkbare kans voor op virologisch gebied. Aan de Universiteit van Pittsburgh had Jonas Salk een vaccin ontwikkeld tegen polio, dat hij weigerde te patenteren. Salk adviseerde zijn Leuvense collega De Somer over filtratiemethoden voor vaccins en testte de werkzaamheid van de vaccins die ontwikkeld waren bij het Rega Instituut.
In 1955 produceerde Albert Sabin een poliovaccin gebaseerd op het levende verzwakte virus. Dankzij goede contacten van De Somer met Sabin kon het Rega Instituut al enkele maanden na de goedkeuring van dit vaccin in 1961 met de productie ervan beginnen.
>> Christiaan Engberts, Decentering Leuven University. A Transnational History. Leuven UP, 2025.
