BioVAT: eerste klinisch bewijs van vorming van nieuwe spiercellen bij hartfalen
Ondanks de belangrijke therapeutische aanwinsten (SGLT2-remmers, ARNI en mineralocorticoïdreceptorantagonisten) blijven de morbiditeit en de mortaliteit bij hartfalen met een gedaalde ejectiefractie hoog. Die geneesmiddelen vertragen het ziekteverloop, maar herstellen het verloren myocardweefsel niet. De BioVAT-HF-studie, die in the New England Journal of Medicine is gepubliceerd, is een totaal andere weg ingeslagen: herstel van een deel van de verloren hartspier door inplanting van hartweefsel gevormd door weefselengineering met geïnduceerde pluripotente stamcellen.
Het progressieve verlies van cardiomyocyten is een van de centrale mechanismen bij systolisch hartfalen. Duitse vorsers hebben Biologic Ventricular Assist Tissue (BioVAT), ontwikkeld, contractiel weefsel bestaande uit cardiomyocyten en stromacellen afgeleid van allogene geïnduceerde pluripotente stamcellen. Dat weefsel wordt direct ingeplant in het oppervlak van het myocard.
Een stap voorwaarts naar vorming van nieuwe spiercellen in het myocard
De BioVAT-HF-studie is een open fase I/II-studie uitgevoerd bij patiënten met gevorderd hartfalen die een optimale medische behandeling kregen. Het betrof zeer zieke patiënten: gemiddelde LVEF 25%, gemiddelde duur van het hartfalen 4,6 jaar en 96% van de patiënten bevond zich in functionele NYHA-klasse III. Alle patiënten kregen een optimale medische behandeling conform de richtlijnen. Nagenoeg alle patiënten kregen een ARNI, een mineralocorticoïdreceptorantagonist en een SGLT2-remmer. Alle patiënten droegen ook een implanteerbare defibrillator of een medisch hulpmiddel voor cardiale resynchronisatietherapie. De studie is uitgevoerd bij 20 patiënten. Na een stapsgewijze verhoging van de dosering hebben 16 patiënten de maximale veilige dosis gekregen, zijnde 20 eenheden hartweefsel.
De belangrijkste drie eindpunten van werkzaamheid waren de dikte van de behandelde wand van het myocard, de linkerventrikelejectiefractie en de KCCQ, een score van de levenskwaliteit. Na drie maanden waren die significant verbeterd. Het opvallendste resultaat was een verdikking van de behandelde wand met gemiddeld 4,5 mm. Naast de waargenomen functionele verbetering is die verandering van structuur het eerste klinische signaal dat wijst op vorming van nieuwe spiercellen in de behandelde zone, het centrale doel van die behandeling. Dat ging samen met een verbetering van de linkerventrikelfunctie (stijging van de LVEF met gemiddeld 3,9 percentpunten) en de levenskwaliteit (stijging van de KCCQ met 6,7 punten). Bij de acht patiënten die al gedurende lange tijd werden gevolgd, was de LVEF met gemiddeld 6,9 percentpunten gestegen. Dat wijst erop dat de verbetering die op korte termijn werd waargenomen, gehandhaafd bleef.
Een belangrijke aanwinst, die nog moet worden bevestigd
Zoals te verwachten was in die populatie van patiënten die een zeer hoog risico liepen, zijn vaak bijwerkingen opgetreden. De behandelde 20 patiënten hebben minstens één bijwerking vertoond. Er zijn 57 ernstige bijwerkingen gerapporteerd. Tijdens de follow-up zijn drie patiënten overleden, maar volgens het onafhankelijke bewakingscomité was het overlijden niet toe te schrijven aan de BioVAT. Drie patiënten hebben episoden van ventrikeltachycardie vertoond na inplanting van het weefsel. Volgens elektrofysiologisch onderzoek konden de ritmestoornissen echter niet direct worden toegeschreven aan het transplantaat.
Voorzichtigheid is evenwel geboden bij de interpretatie van de gegevens: de studie is uitgevoerd bij een klein aantal patiënten zonder controlegroep en het betreft een preliminaire analyse. Anderzijds is het toch zo dat BioVAT-HF na meer dan twintig jaar onderzoek inzake cardiale celtherapie een eerste klinisch bewijs levert dat het mogelijk is van stamcellen afgeleid myocardweefsel bij de mens in te planten zonder immunosuppressieve behandeling en dat de resultaten wijzen op vorming van nieuwe spiercellen en een verbetering van de werking van het hart. Grotere studies zijn nodig om na te gaan of die innovatieve techniek het aantal ziekenhuisopnames wegens hartfalen en de sterfte verlaagt.
Referentie:
1.Zimmermann WH, Ensminger S, Kutschka I, et al. Stem-Cell–Derived Biologic Ventricular Assist Tissue in Heart Failure. N Engl J Med. 2026;394:1991-2001. doi:10.1056/NEJMoa2513525.