Ziek op zee: uitbraken op cruiseschepen
Een poosje geleden schreef ik naar aanleiding van de dood van acteur Gene Hackman en zijn vrouw een artikel over het hantavirus. Het hantavirus komt nu opnieuw in de media, aangezien er als gevolg van een besmetting aan boord van een cruiseschip al drie doden te betreuren vielen.
Dokter Wim Van Hooste, preventieadviseur-arbeidsarts
Rats (Pearl Jam, 1993)
Voor wie meer weten verwijs ik naar mijn overzichtsartikel over hantavirussen, nog steeds vrij actueel (Van Hooste & Vaerewijck, TVG, 2002; DOI: 10.2143/TVG.58.2.5001235).
In Noord- en Zuid-Amerika ) zijn de serotypes gelinkt aan het ernstige Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS). De mortaliteit door respiratoire pathologie is hoog, ongeveer 50%.
Hoewel de meeste cruises veilig verlopen, tonen de uitbraken aan hoe snel ze zich kunnen verspreiden in ideale omstandigheden (dienen als model voor epidemiologen).
Meestal gaat het hierbij om virussen: norovirussen, influenzavirussen, COVID-19 SARS-CoV-2, hepatitis A en E, varicellavirus en rubellavirus (Cramer et al., J Travel Med, 2012: Kak, Micrbiol Spectrum, 2015; Brewster et al., Toxicol Ind Health, 2020). Er zijn echter ook ‘nieuwe’ kapers op de kust: zikavirus, mpoxvirus en Ebolavirus (Anagnostopoulos et al., Trop Med Health, 2025).
Nooit eerder werd een zoönose gerapporteerd als oorzaak van een uitbraak op een cruiseschip (behalve een geval van seal finger tijdens een reis naar Antarctica) (Minooee & Rickman, Clin Infect Dis, 1999).
Cruiseschepen zijn een belangrijk onderdeel van de toeristische sector, met een groei van 7% per jaar. Jaarlijks worden er wereldwijd ongeveer 30 miljoen passagiers verwelkomd aan boord. (Mosleh et al., J Theor Biol, 2024).
Een cruiseschip is een ideale habitat voor biologische agentia vanwege de onvermijdelijke drukte en face-to-face contacten, gedeelde voorzieningen (liften, trappen, sanitaire ruimtes, zwembaden, buffetten, leuningen, zitplaatsen, toiletruimtes), een internationaal publiek en beperkte ventilatie in de hutten (Zhang et al., Scientific Reports, 2016; Guagliardo et al., Clin Infect Dis, 2022).
Gastroenteritis (‘reizigersdiarree’ op cruises in ca. 90% door norovirus) en respiratoire pathologie (influenza-like) springen er uit (Marshall et al., BMC Publ Health, 2016). Bacteriële gastroenteritis (E. coli, Salmonella, Shigella, Vibrio, Campylobacter, …) en parasitaire ziektes (Cyclospora) zijn minder frequent (Kak, 2015). Er wordt aangenomen dat er 1% kans is op diarree gedurende een 7-daagse cruise (Kak, 2015). In 2025 waren er ca. 20 uitbraken met gastro-intestinale pathologie. Een uitbraak wordt officieel gemeld wanneer 3 of meer passagiers/crew ziek zijn.
COVID-19 en influenza worden verspreid door aerosolen en druppeltjes. Het cruiseschip Diamond Princess (2020) werd hét symbool van snelle COVID-19 virusverspreiding op zee (Dahl, Int Marit Health, 2020; Plucinski et al., Clin Infect Dis, 2021). Uitbraken van legionella werden meermaals beschreven.Tot op heden werd er geen uitbraak van Mycobacterium tuberculosis via de lucht vastgesteld (Minooee & Rickman, 1999).
Het Andes hantavirus (Argentinië en Chili, met name in Patagonië berucht) is het enige waarvan mens-naar-mens infectie aangetoond werd (Bellomo et al., mSphere, 2023). Intermenselijke transmissie zou aan de bron kunnen liggen van het optreden van meerdere gevallen. Maar waar gebeurde de infectie? Wie was het indexgeval (patient zero)?
De infectie kan daar hebben plaatsgevonden door contact met de uitwerpselen van ratten (de rijstrat) tijdens een excursie aan wal. Aan en van boord gaan (in- en uitschepen) brengt risico’s met zich mee (Guagliardo et al., 2020). Het kan ook op het schip zelf gebeurd zijn, hoewel ik dat weinig waarschijnlijk acht vanwege de verhoogde hygiënenormen die zijn ingesteld naar aanleiding van eerdere uitbraken.
Goed design van de schepen, aandacht voor ventilatie (HVAC), strenge hygiënevoorschriften, isolatie en quarantaine van zieke passagiers, ziektemonitoring en surveillance zijn onontbeerlijk (Zhang et al., 2016; Brewster et al., 2020; Dahl, 2020; Triantafyllou et al., The Blue Book, Springer, 2024).
Rat in my kitchen? (UB40, 1986)
