Medische urgenties op 10 km hoogte
“Is er een dokter aan boord?”
Aan boord van een vliegtuig kan een medische noodsituatie zich altijd voordoen. Daarom traint Brussels Airlines zijn piloten en cabinepersoneel om snel en correct te reageren.
Yentel Bogaert, First Aid Trainer en chef de cabine bij Brussels Airlines, legt uit hoe die opleidingen zijn opgebouwd. Het cabinepersoneel krijgt een basisopleiding van ongeveer twee maanden. Daar zit ook een driedaagse opleiding first aid in door een gezondheidszorgprofessional – Bogaert zelf is vroedvrouw van opleiding en werkte als verpleegkundige voor ze bij Brussels Airlines begon.
Tijdens deze opleiding leren cabineleden wat ze moeten doen bij allerlei medische situaties die zich tijdens een vlucht kunnen voordoen. De nadruk ligt op eerste opvang en een correcte reactie. “Het is absoluut niet de bedoeling om artsen van ons cabinepersoneel te maken”, zegt Yentel Bogaert.
“Het is wel belangrijk dat zij eerste hulp kunnen bieden als er zich een medisch probleem voordoet, en snel kunnen reageren bij potentieel levensbedreigende situaties. Als iemand plots verward begint te spreken, dan moeten zij de reflex hebben om te denken: dit is misschien een beroerte.”
Na die eerste opleiding volgt elk jaar een herhaalopleiding van tweeënhalve dag, waarin ook het onderdeel first aid opgefrist wordt.
Voor piloten is de opleiding eerste hulp korter en meer toegespitst op situaties waarmee zij te maken kunnen krijgen. “De piloten eten tijdens de vlucht in de cockpit. Als iemand zich verslikt, is het belangrijk dat ze weten wat ze moeten doen.”
Niet alleen acute medische situaties krijgen aandacht. Ook aandacht voor slaaphygiëne en vermoeidheid maken deel uit van de trainingen. “Voor nieuwe medewerkers leggen we uit hoe ze zelf met jetlag en fatigue kunnen omgaan. Daar worden ook tips en tools voor gegeven.” Daarnaast volgen medewerkers verplichte webgebaseerde trainingen over het circadiaans ritme van het lichaam en de effecten van wisselende uren.
'We willen geen artsen maken van ons cabinepersoneel, maar ze moeten wel gepast kunnen reageren op potentieel levensbedreigende situaties'
Oefenen in een nagebouwde cabine
Zowel voor piloten als voor cabinepersoneel gebeurt een groot deel van de 'first aid'-opleiding in het klaslokaal, maar er is ook een heel stuk praktijk, onder meer voor CPR en het gebruik van de automatische defibrillator (AED) die elk vliegtuig van Brussels Airlines aan boord heeft.
Brussels Airlines beschikt ook over een nagebouwde cabine in het opleidingscentrum in Vilvoorde. “Daar spelen we alles zo realistisch mogelijk na. De deuren gaan dicht, procedures worden opgestart en er wordt een vlucht gesimuleerd, bijvoorbeeld naar Barcelona. Tijdens de oefening kijken we hoe ons cabinepersoneel handelt en sturen we bij.”
Die simulaties zijn belangrijk omdat sommige handelingen technisch eenvoudig klinken, maar in een vliegtuig veel lastiger zijn. “Iemand uit een stoel aan het raam verplaatsen naar de galley, waar hij op de grond kan liggen, dat is iets wat je geoefend moet hebben.”
Medische problemen onderweg
De meeste medische problemen aan boord zijn gelukkig niet ernstig. “Mensen die onwel worden, draaierig zijn of dreigen flauw te vallen, of misselijk worden door turbulentie, dat is wat ik het vaakst zie.”
Toch is de medische training zeker niet overbodig. “Brussels Airlines vervoert negen miljoen reizigers per jaar, en alles wat op de grond gebeurt, kan ook in de lucht kan gebeuren", zegt Nico Cardone, woordvoerder van Brussels Airlines. “Je kan echt alles meemaken: een bevalling, een hartaanval, een hersenbloeding, …”
Bij ernstige medische problemen zal het cabinepersoneel nagaan of er een arts of andere gezondheidszorgprofessional aan boord is. De vraag ‘is er een dokter aan boord?’ is dus geen Hollywood-cliché? “We vragen dat effectief”, bevestigt Yentel. “Ik heb het zelf nog enkele vluchten geleden moeten doen. Maar het gebeurt wel discreter dan in de film, om geen onnodige ongerustheid te veroorzaken.”
Bij een levensbedreigende situatie kan het nodig zijn om de vlucht af te breken, zodat de passagier op de dichtstbijzijnde luchthaven door een ambulance opgehaald kan worden. “De eindbeslissing daarover ligt altijd bij de captain”, zegt Yentel. “In de praktijk gebeurt dat in samenspraak met het cabinepersoneel en met medische professionals die aan boord zijn.”
Als er geen arts aan boord is, kan het cabinepersoneel contact opnemen met MedAire, een soort callcenter voor medische noodgevallen in de lucht- en scheepvaartsector. Aan de hand van de symptomen kunnen artsen van MedAire beoordelen hoe dringend er ingegrepen moet worden.
Een noodlanding om medische redenen gebeurt uiterst zelden, weet Nico Cardone. “Uit een internationale studie van 77.790 lijnvluchten in 2022 en 2023 blijkt dat op 0,47% van die vluchten sprake was van een ernstige medische noodsituatie. In 1,7% van die situaties werd besloten om de vlucht af te breken en zo snel mogelijk te landen. Dat is dan meestal omwille van neurologische of cardiovasculaire problemen.”
Alert voor infectieziekten
Op vluchten van Brussels Airlines, zeker op lange afstand en richting Afrika, wordt ook rekening gehouden met infectieziekten. Malaria is volgens Yentel een bijzonder belangrijk aandachtspunt, niet alleen voor passagiers maar ook voor crewleden die vaak naar malariagebieden vliegen.
“Koorts is een van belangrijkste triggers om aan malaria te denken. Als iemand na een langeafstandsvlucht koorts heeft, gaan we ervan uit dat het malaria is totdat het uitgesloten is.”
Brussels Airlines werkt voor de opleiding rond infectieziekten samen met het Tropisch Instituut in Antwerpen. “We hebben onlangs een interview gedaan met een arts die uitlegt wat malaria is en wat de symptomen zijn. Die informatie gebruiken we ook in de trainingen.” Als er een uitbraak van een infectieziekte is – zoals recent van ebola – worden de procedures nog eens opgefrist tijdens de briefing voor de vlucht.
Aan boord van elk vliegtuig is een PPE-kit te vinden waarmee boordpersoneel zichzelf kan beschermen. "Als er een vermoeden is van een besmettelijke ziekte, wordt een procedure opgestart om die passagier te isoleren. Die moet een mondmasker dragen, en een lid van de cabinebemanning wordt verantwoordelijk voor die persoon en beschermt zichzelf met schort, handschoenen en mondmasker. We gaan ook in kaart zetten wie er in de buurt van die passagier zit, voor verdere opvolging.”
Dag dokter
Voor artsen die deze zomer het vliegtuig nemen, heeft Yentel nog een verzoek. “Als een passagier bij het opstappen zegt: ‘Ik ben arts, als er iets is, mag u mij altijd komen halen’, dan is dat heel welkom. De kans dat we op u een beroep moeten doen is heel klein, maar voor ons is het fijn te weten dat er een arts aan boord is en waar we u kunnen vinden.”
Wat gaat er mee aan boord?
Een lijnvliegtuig van Brussels Airlines heeft meer medisch materiaal aan boord dan veel passagiers denken.
Er is een gewone first aid kit. “Daar zitten voorschriftvrije geneesmiddelen zoals paracetamol in, maar ook verband, pleisters, een schaar en handschoenen.” Die basiskit mag door de crew worden geopend en gebruikt. Geneesmiddelen worden toegediend na een controle of de passagier al andere medicatie heeft genomen, allergieën heeft, of alcohol heeft gedronken.
Daarnaast is er een uitgebreide emergency medical kit. “Vroeger werd dat ‘de dokterskit’ genoemd. Die mag enkel geopend en gebruikt worden door medisch geschoold personeel”, zegt Yentel. De kit bevat een mini-apotheek met onder meer adrenaline, pijnstillers, kalmeermiddelen, antihistaminica, antibiotica en een puffer.
Bij de instrumenten vindt een arts onder meer een bloeddrukmeter, oximeter, stethoscoop, een delivery kit voor een bevalling aan boord, evenals materiaal om een infuus te plaatsen of om te intuberen. Ook aan administratie is gedacht: op het ‘Medical report’-formulier moet de arts het verslag van een interventie noteren.
Als onderdeed van de preflight-routine worden beide kits gecontroleerd. “Als het zegel verbroken is, werd de kit waarschijnlijk op een eerdere vlucht gebruikt, en dan kijken we na of hij nog volledig is.”
Elk vliegtuig heeft ook een AED en zuurstofflessen aan boord. Passagiers die zuurstof nodig hebben, kunnen op voorhand een persoonlijke zuurstoffles aanvragen.