Sarcopenie bij ouderen vraagt ook een voedingsvoorschrift

“Als je antibiotica kan voorschrijven, kan je ook voeding voorschrijven.” Met die boodschap onderstreepte geriater prof. dr. Stany Perkisas tijdens het Herfstsymposium van de dienst Fysische Geneeskunde en Revalidatie van het UZA dat voeding een integraal onderdeel is van de geriatrische behandeling.

Bij revalidatie gaat veel aandacht naar beweging, maar de biologische voorwaarden voor spierherstel blijven volgens prof. Perkisas te vaak onderbelicht. Spieradaptatie, de structurele en functionele aanpassing aan herhaalde fysieke belasting, vraagt immers ook voldoende bouwstoffen. “Als je revalidatie voorschrijft, dan moet je ook weten wat patiënten eten, want dat is een essentieel onderdeel van die revalidatie.”

Eiwitdoel voor elke patiënt

Met het ouder worden neemt de anabole resistentie toe: de spiereiwitsynthese reageert minder sterk op eenzelfde hoeveelheid eiwitten. Ouderen hebben daardoor doorgaans een grotere eiwitportie nodig om een vergelijkbare respons uit te lokken. Bij een zieke of ondervoede oudere is de aanbevolen eiwitinname 1,2–1,5 g/kg lichaamsgewicht/dag, dus voor een patiënt van 70 kg 84 tot 105 g eiwit per dag. Bij ernstige ziekte kan tot 2 g eiwit per kg lichaamsgewicht nodig zijn.

Een gerichte voedingsanamnese geeft al een eerste beeld: wat eet de patiënt gewoonlijk, welke maaltijden lukken en waar ontstaan tekorten? Die informatie moet vervolgens worden gekoppeld aan de werkelijke inname. Tijdens een ziekenhuisverblijf kunnen de klassieke boterhammen met confituur bijvoorbeeld tot de geruststellende mededeling leiden dat een patiënt “goed heeft gegeten”, terwijl zo’n maaltijd weinig eiwitten levert, zegt Perkisas.

“Elke patiënt heeft een eiwitdoel nodig”, stelt Perkisas. Dat doel moet worden vertaald naar wat de patiënt gespreid over de dag kan innemen. Diëtisten spelen daarin een belangrijke rol, en de arts moet mee opvolgen of de voedingsinname aansluit bij het behandelplan.

Oefeningen afstemmen op eetmomenten

Perkisas vraagt zich ook af of de organisatie van geriatrische revalidatie beter kan aansluiten bij voedingsmomenten. Oefensessies zijn nu vaak geconcentreerd in de voormiddag, terwijl de patiënt bij het ontbijt misschien maar een minimale hoeveelheid eiwitten at. Kortere oefenmomenten, verspreid over de dag en afgestemd op de eiwitinname, zouden wellicht meer effect hebben, maar de onderbouwing van die aanpak is nog beperkt.

Alleen op eiwitten letten is echter onvoldoende. Wie tijdens een revalidatietraject onvoldoende calorieën binnenkrijgt, moet reserves aanspreken. Het voedingsplan moet daarom zowel de eiwitbehoefte als de energiebehoefte dekken. Extra supplementen bovenop adequate voeding verbeteren niet altijd kracht, mobiliteit of ADL.

Meer dan spiermassa

Naast die praktische boodschap plaatst Perkisas kanttekeningen bij het onderzoek naar sarcopenie. Studies gebruiken uiteenlopende definities, meetmethoden en afkapwaarden. Spiermassa, spierkracht en fysiek functioneren zijn verschillende zaken. Resultaten laten zich daardoor niet altijd gemakkelijk vergelijken.

Ook de spierarchitectuur verdient aandacht. Perkisas toonde echografische beelden om verschillen in spierdikte, vezeloriëntatie en vervetting te illustreren. Twee patiënten met een vergelijkbare hoeveelheid spierweefsel kunnen toch een verschillend spierprofiel hebben. Alleen de spiermassa meten vertelt dus niet het hele verhaal over de functionele mogelijkheden.

Wat wil de patiënt kunnen?

Perkisas pleit ook voor een behandelplan met duidelijke doelen. Wil iemand opnieuw zelfstandig van bed naar het toilet kunnen stappen? Of voldoende trappen kunnen nemen om thuis te raken?

Perkisas wil zulke persoonlijke doelen verbinden met objectieve metingen van spierkracht, spiermassa en functioneren. Zo wordt niet alleen zichtbaar of iemand een bepaalde taak opnieuw aankan, maar ook hoe het herstel evolueert. “Functioneel herstel is het uiteindelijke doel, eiwitten zijn een middel om het doel te bereiken.”

Uiteindelijk pleit hij voor preventie en vroeger ingrijpen, met voldoende voeding en aangepaste fysieke belasting. “Als geriater zie ik nu alleen de mensen die slecht genoeg zijn om bij mij te komen”, zegt hij. “Terwijl ik op het midden van de Meir kan gaan staan en van voorbijgangers weet: u zie ik over vijf jaar, en u zie ik morgen wellicht al. Waarom moet ik wachten tot iemand valt?”