Bewegen houdt ook het brein in conditie

Beweging is niet alleen goed voor het lichaam, maar ook voor cognitief functioneren. Dr. Thierry De Vroey, sportarts en specialist in fysische geneeskunde en revalidatie aan het UZA, pleit er daarom voor om ouderen te stimuleren om te bewegen volgens een haalbaar programma.

Het brein functioneert niet los van de rest van het lichaam. Via het zenuwstelsel, hormonen en het immuunsysteem staan beide voortdurend met elkaar in verbinding, benadrukt De Vroey in zijn presentatie 'Brainfit' op het Herfstsymposium van de dienst Fysische geneeskunde en revalidatie van het UZA.

Lichaam en brein zijn verbonden

Die dialoog tussen lichaam en brein helpt verklaren waarom lichamelijke beperkingen ook mentaal kunnen wegen, en waarom opnieuw kunnen bewegen een verschil kan maken voor het welbevinden.

De Vroey haalt een studie aan waarin 141 mensen met een depressie en/of angststoornis gedurende zestien weken antidepressiva namen of deelnamen aan begeleide looptraining. De remissiepercentages lagen dicht bij elkaar: ongeveer 45% bij medicatie en 43% bij lopen.

De Vroey bespreekt ook onderzoek bij 130 mensen met de ziekte van Parkinson. Gedurende zes maanden volgden zij thuis een programma met drie keer per week fietsen op een hometrainer of rek- en strekoefeningen, met begeleiding op afstand. De fietsgroep vertoonde minder achteruitgang van de motorische symptomen dan de controlegroep (4,2 punten op de MDS-UPDRS-III-schaal).

Wat fysieke inspanning doet met lichaam en brein

Het kernidee achter 'brainfit' is dat beweging een multisystemische biologische stimulus is. Lichaamsbeweging heeft niet alleen lichamelijke voordelen maar ook een positief effect op stemming, stress en slaap.

De Vroey verduidelijkte de fysiologische onderbouwing daarvan. Tijdens inspanning veranderen het hartminuutvolume en de verdeling van de bloedstroom. Spieren spreken energievoorraden aan en geven stoffen af die ook elders in het lichaam een rol spelen. De Vroey wijst onder meer op myokinen, signaalstoffen die bij spieractiviteit betrokken zijn, en op metabolieten zoals lactaat, dat meer is dan een restproduct van de glycolyse maar ook als energiebron en als signaalstof kan functioneren.

Na 20 tot 40 minuten inspanning komt de productie van BDNF, voluit brain-derived neurotrophic factor, op gang. Dit eiwit ondersteunt onder meer de synaptische plasticiteit: het vermogen van verbindingen tussen zenuwcellen om zich aan te passen. Het is daarmee betrokken bij processen die belangrijk zijn voor leren en geheugen. Tegelijk zorgen endocannabinoïden voor een beter humeur en een geluksgevoel.

Na de inspanning is er een verhoogde aandacht en verlaagde stressreactiviteit.

Hersenplasticiteit

Het brein zelf reageert ook op lichamelijke inspanning. De Vroey verwijst naar onderzoek waarin een jaar aerobe training bij oudere volwassenen (55-80 jaar) gepaard ging met een toename van ongeveer 2% van het volume van de voorste hippocampus. In de controlegroep, die rek- en andere oefeningen deed, nam het volume af.

Ook een groot overzicht van gerandomiseerd onderzoek naar beweging vond gunstige effecten op algemene cognitie, geheugen en executieve functies. Die laatste helpen onder meer bij plannen, schakelen en het sturen van gedrag.

De Vroey trekt er vooral een aanmoediging uit: blijven leren en nieuwe activiteiten proberen heeft ook op hoge leeftijd zin. Een tachtigjarige die piano wil leren spelen, moet zich volgens hem niet door zijn leeftijd laten tegenhouden.

Een dosis die de patiënt volhoudt

Voor De Vroey hoeft de eerste stap geen ambitieus sportprogramma te zijn. Ook wie weinig beweegt, kan beginnen met een korte wandeling of een haalbare oefensessie. “De grootste winst ontstaat wanneer inactieve mensen beginnen bewegen”, zegt De Vroey.

Naast aerobe beweging verdienen kracht- en evenwichtstraining aandacht, evenals het beperken van langdurig zitten. Wat iemand kan doen, hangt af van zijn conditie, aandoeningen en functionele mogelijkheden. Plezier in de activiteit kan helpen om ze een vaste plaats in het dagelijkse leven te geven.