De overgang, ook een cardiaal keerpunt
CONGRES Dankzij de cardioprotectieve effecten van oestrogenen blijven vrouwen gemiddeld zeven à tien jaar langer gespaard van hart- en vaatziekten dan mannen. Maar cardiovasculaire aandoeningen vormen wel degelijk de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen. Hoe beschermen we hen het best na de menopauze?
Dr. Gaëlle Vermeersch, cardiologe in het Antwerpse Ziekenhuis aan de Stroom, haalde de topic aan tijdens een seminarie, dat in het teken stond van het vrouwenhart. (1) Ze heeft het over de impact van de hormonenval op hart en bloedvaten, na de menopauze, en geeft aan wanneer een cardiologisch advies aan de orde is. Waar liggen de ‘windows of opportunity’ precies, en welke misvattingen bestaan er nog?
Goed selecteren
“Vóór 2002 werd hormoonsubstitutietherapie (HST) heel liberaal voorgeschreven”, begint dr. Vermeersch. “Observationele studies hadden een spectaculaire reductie van hart- en vaatziekten aangetoond, tot wel 50%. Vanuit een biologisch oogpunt leek dat ook logisch: oestrogenen verbeteren het lipidenprofiel, net als de endotheelfunctie, en ze doen oxidatieve stress en fibrose afnemen.”
De resultaten van de grootschalige Women’s Health Initiative (WHI)-studie (2) zorgden dan ook voor een wereldwijde schokgolf. Men zag onder orale combinatiepreparaten net een stijging van hartinfarcten, beroertes en borstkanker, en een sterk verhoogd risico op trombose en longembolieën. Daardoor veranderde het landschap sterk: er ontstond een heuse angst om HST aan te bieden aan vrouwen in de menopauze. “Het probleem bij het WHI-onderzoeksprogramma, was dat er geen patiëntselectie gebeurd was. Heel wat oudere vrouwen werden geïncludeerd in de studie, net als vrouwen die roken en vrouwen met obesitas. De WHI-cohorte zijn niét de vrouwen bij wie wij vandaag hormonen willen opstarten”, verduidelijkt de specialiste.
HST wordt idealiter voorgeschreven bij vrouwen die net in de menopauze zijn (of toch < 10 jaar postmenopauze), jonger zijn dan zestig jaar, en menopauzeklachten hebben. (3) “Er zijn op vandaag onvoldoende gegevens om HST puur preventief in te zetten. Maar vrouwen met vasomotore klachten, bijvoorbeeld, hebben een sterk verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Dan moeten we in principe laagdrempelig substitueren, al dan niet transdermaal”, klinkt het. “We gaan de vrouwen ook op die manier begeleiden dat de risicofactoren minimaal zijn.”
'Een vrouw met een te hoge bloeddruk heeft gewoon last van stress. Een man met een verhoogde bloeddruk wordt behandeld.'
Risicostratificatie
Gynaecologen of huisartsen die twijfelen of het veilig is om HST op te starten, kunnen hun patiënten verwijzen naar cardiologie (zie ook kader). “Maar ook algemeen is de perimenopauze een geknipt moment voor wat extra preventie en screening”, onderstreept Gaëlle Vermeersch. “De bloeddruk kan significant verhogen, een rookstop wordt (nog) crucialer, overgangsklachten kunnen een vicieuze cirkel veroorzaken van vermoeidheid, minder beweging, abdominale obesitas en metabole problematiek. Met een nuchtere bloedafname en een adequate bloeddrukmeting kom je al een eind ver. Waar nodig, kunnen wij verder kijken.”
Hypertensie bij vrouwen wordt nog te vaak onderschat. “Een vrouw met een te hoge bloeddruk heeft gewoon last van stress. Een man met een verhoogde bloeddruk wordt behandeld. En helaas overdrijf ik niet”, zegt de cardiologe. “Hypertensiesymptomen (hoofdpijn, beklemming) worden ook soms aan de menopauze toegeschreven, of vrouwen wuiven het idee zelf weg, met als argument dat ze vroeger altijd een lage bloeddruk hadden. Dat kan perfect, maar in de menopauze kan er veel veranderen. Neem ook het voorbeeld van lipoproteïne(a), die erfelijke, onafhankelijke risicofactor voor slagaderverkalking, die je slechts eenmalig hoeft te bepalen, omdat de waarde zogezegd levenslang stabiel blijft. Wel, ondertussen blijkt dat een tweede bloedtest na de menopauze toch zinvol is, want de marker kan dan veranderen. Het is de enige uitzondering op de regel.”
Calciumscore
Ook een waardevolle tool volgens de cardiologe is de coronaire CT-scan, om de calciumscore te bepalen. Die coronaire kalkscore is interessant voor de risicostratificatie. Bij vrouwen die nog gezonde bloedvaten hebben, kunnen we cardiovasculair echt winst halen met HST, en omgekeerd geldt dat HST risicovoller wordt bij vrouwen die al aangetaste bloedvaten hebben. De score kan ook de doorslag geven als er twijfel is over het opstarten van statines. Het onderzoek heeft een hogere predictieve waarde bij vrouwelijke patiënten: voor dezelfde (verhoogde) calciumscore hebben vrouwen een hoger risico op cardiovasculaire mortaliteit dan mannen.
“We moeten niet alle vrouwen boven de vijftig onder de scanner halen, maar waar geïndiceerd, kan dat best laagdrempelig. De stralingsbelasting is tegenwoordig beperkt: omdat we vooraf een bètablokker geven, hebben we maar één diastole nodig om de vulling van de kransslagaders te visualiseren. We scannen ook alleen het hart, niet de thorax”, geeft dr. Vermeersch nog mee.
Hand in hand
Beter dan blind hormonen voorschrijven, is levensstijladvies combineren met een strikte controle van risicofactoren. “Je kan echt een verschil maken met de juiste counseling. Beweging en krachttraining hebben een gunstig effect op vasomotore klachten, op de slaap- en levenskwaliteit, op hart en bloedvaten, de glucoseverwerking, op de botdichtheid. Het is mijn ervaring dat fysieke activiteit en HST een evenwaardige, positieve impact hebben op de vrouwengezondheid, en ze kunnen hand in hand gaan. Vrouwen kunnen vandaag terecht bij hun arts, maar ook bij menopauzeconsulenten, op webinars, ze kunnen zich informeren via boeken. Er is al veel verbeterd tegenover vroeger”, meent de cardiologe.
Wanneer cardiologisch advies opvragen?
Vrouwen in de menopauze met een intermediair of hoog cardiovasculair risicoprofiel, bij wie twijfel bestaat of een HST veilig kan opgestart worden, zien best eens de cardioloog.
- Naast alle klassieke risicofactoren, een cardiovasculaire voorgeschiedenis, of een sterk beladen familiale anamnese, zijn er vrouwspecifieke factoren die we niet over het hoofd mogen zien, zoals;
- Antecedenten van zwangerschapshypertensie, pre-eclampsie, zwangerschapsdiabetes, of herhaald zwangerschapsverlies: het zijn tekenen van een bepaalde cardiovasculaire fragiliteit, en dit zijn vrouwen die nadien verder opgevolgd moeten worden. “De zwangerschap is de spiegel van het latere leven”, omschrijft dr. Vermeersch het.
- Vrouwen met systemische inflammatoire of auto-immuunaandoeningen: (chronische) ontsteking is sterk gelinkt aan atherosclerose. Ook PCOS en zelfs migraine zijn in zekere mate cardiovasculaire risicofactoren.
In het ZAS wordt nu een vrouwenraadpleging opgezet, met een endocrinoloog, gynaecoloog en een cardioloog. De bedoeling is om binnen één traject gefundeerde beslissingen te kunnen nemen, en zo multipele doorverwijzingen te vermijden.
Referenties:
1. De Week van het Hart, een initiatief van de Belgische Cardiologische Liga, zette dit jaar het hart van de vrouw in de kijker. In dat kader hielden de BCL en het UZA dit symposium, op 22/09/2026.
2. Writing Group for the Women's Health Initiative Investigators. Risks and benefits of estrogen plus progestin in healthy postmenopausal women: principal results from the WHI-RCT. JAMA. 2002;288(3):321-333. doi:10.1001/jama.288.3.321
3. www.demenopauzespecialist.nl/praktische-handleiding-hormoonsuppletietherapie-hst-en-geregistreerde-niet-hormonale-farmacotherapie