Meer vrouwen dan mannen getroffen door auto-immuunziekten
EPIDEMIOLOGIE Vrouwen vertegenwoordigen 70 tot 80% van de patiënten met auto-immuunziekten.

Recent onderzoek(1) toont aan dat wanneer vrouwen te maken krijgen met een auto-immuunpathologie er een langere tijd ligt tussen het optreden van de eerste symptomen en de diagnose. Ze zien vaker dan mannen een arts voordat de correcte diagnose wordt gesteld.
De klachten van vrouwen worden initieel ook vaker toegeschreven aan psychiatrische (43,3% vs. 32,7% bij mannen) en psychosomatische oorzaken (33,9% vs. 21,5% bij mannen). Nochtans tonen recente, uitgebreide overzichtsartikels(2,3) dat vrouwen veel vaker worden getroffen door het overgrote deel van de auto-immuunziekten.
Verschillen in epidemiologische patronen tussen mannen en vrouwen
Bij systemische reumatologische aandoeningen is de oververtegenwoordiging van vrouwen duidelijk. Zo komt systemische lupus erythematosus (SLE), afhankelijk van de bron, 4- tot 11-maal meer voor bij vrouwen. (4) Ook bij het syndroom van Sjögren en bij auto-immuunaandoeningen van het centrale zenuwstelsel is de incidentie bij vrouwen groter. Vrouwen hebben bijvoorbeeld zowat drie keer meer kans om multiple sclerose (MS) te krijgen dan mannen. (3)
Omgekeerd komt diabetes type 1, evenals de ziekte van Crohn, vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Acute pericarditis komt ook vaker voor bij mannen. Refractaire of recidiverende pericarditis als gevolg van onderliggende auto-immuniteit kent dan weer een hogere incidentie bij vrouwen. (5)
Verschillen in presentatie en progressie
Naast een verschillende incidentie zijn er ook andere verschillen: bij SLE zijn er bij vrouwen vaker opflakkeringen, bij mannen daarentegen steekt de aandoening vaak op latere leeftijd de kop op, maar dan wel met een meer agressieve presentatie zoals lupusnefritis, serositis en ernstige nierschade. (4) Bij MS vertonen vrouwen een hoge graad van inflammatie, een vroegere aanvang en frequentere relaps op jonge leeftijd, terwijl bij mannen vaker sprake is van een primaire neurodegeneratieve progressie en een sneller optredende invaliditeit. (6)
'Vrouwen vertonen over het algemeen sterkere immuunreacties dan mannen, wat bescherming biedt tegen infecties maar ook leidt tot een hogere prevalentie van auto-immuunziekten.'
Auto-immuunaandoeningen van de schildklier
Aandoeningen van de schildklier worden vaak gezien en verdienen aparte aandacht. Uit studies blijkt dat auto-immuunziekten van de schildklier (AITD), met name de ziekte van Hashimoto en de ziekte van Graves, veel vaker bij vrouwen voorkomen dan bij mannen. Zo is de geschatte jaarlijkse incidentie van auto-immuunhypothyreoïdie bij vrouwen 350 per 100.000, tegenover 80 per 100.000 bij mannen. Voor auto-immuunhyperthyreoïdie is dat 80 per 100.000, tegenover 8 per 100.000 bij mannen. In een nationaal onderzoek in de Verenigde Staten was de prevalentie van AITD bij volwassen vrouwen meer dan twee keer zo hoog als bij mannen (7,7% vs. 2,7%), wat neerkomt op 8,8 miljoen vrouwen tegenover 2,8 miljoen mannen. (7)
Deze oververtegenwoordiging bij vrouwen doet zich al op jonge leeftijd voor: bij cohorten van kinderen en adolescenten is de verhouding tussen meisjes en jongens bij zowel de ziekte van Hashimoto als de ziekte van Graves ongeveer 2 tot 1. Hoewel er bij meisjes een grotere incidentie is, kennen jongens met AITD dan weer een hoger percentage bijkomende auto-immuunziekten.
Algemene onderliggende mechanismen
De immunologische mechanismen die aan de basis liggen bij al de auto-immuunziekten vloeien voort uit een wisselwerking tussen de geslachtschromosomen, de geslachtshormonen en omgevingsfactoren.
- De rol van het X-chromosoom
De twee X-chromosomen bij vrouwen zijn rijkelijk voorzien van immuunregulerende genen.(3) Omdat een X-chromosoom voldoende is om te functioneren, wordt er normaal gezien een van beide geïnactiveerd (XCI) wat ervoor zorgt dat mannen en vrouwen evenveel genetische instructies van het X-chromosoom gebruiken. Onvolledige of afwezige inactivering van het X-chromosoom leidt tot een dubbele (twee allelen) expressie van onder meer TLR7 en CD40LG wat specifieke genen zijn die een cruciale rol spelen in het immuunsysteem. Dat dit gebrek aan inactivering een rol speelt wordt ook bevestigd bij mannen met een 47,XXY-profiel en vrouwen met 47,XXX; ook zij lopen een hoger risico op SLE en het syndroom van Sjögren. (3)
- Hormonale modulatie
Vrouwen vertonen over het algemeen sterkere immuunreacties dan mannen, wat bescherming biedt tegen infecties maar ook leidt tot een hogere prevalentie van auto-immuunziekten. Oestrogeen, progesteron en testosteron spelen een cruciale rol bij het reguleren van immunologische reacties. Oestrogeen versterkt de immuunactivatie, met een proliferatie van T- en B-cellen, synthese van antilichamen en een versterking van de expressie van pro-inflammatoire cytokines. Omgekeerd onderdrukken androgenen immuunreacties en hebben ze ontstekingsremmende effecten die het ontstaan van auto-immuunziekten afremmen. (8) Dit verklaart ook waarom de incidentie van auto-immuunziekten tijdens de vruchtbare jaren van vrouwen piekt en meer fluctueert tijdens de zwangerschap en de menopauze.
- Andere actoren: darmmicrobioom en virussen
We gaan vaak voorbij aan het feit dat het darmmicrobioom bij mannen biologisch anders is dan bij vrouwen; dit uit zich in andere verhoudingen van bepaalde bacteriesoorten en een grotere activiteit van bepaalde antibioticaresistente kiemen. Het immuunsysteem interageert met het microbioom, wat een invloed heeft op het ontstaan van systemische inflammatie. Tot slot wordt ook de interactie met pathogenen aangehaald: vrouwen tonen een hogere seroprevalentie van het Epstein-Barr-virus (EBV) tijdens de adolescentie, meer EBNA-1-kruisreactieve antilichamen tegen centrale myeline-antigenen en een verhoogde activering van Th1-cellen, allemaal factoren die in verband met MS worden gebracht.
Samenvattend bevestigt de recente literatuur dat vrouwen meer vatbaar zijn voor de meerderheid van de auto-immuunziekten. Dit is te wijten aan een, van nature, meer reactief immuunsysteem dat wordt beïnvloed door chromosomale en hormonale factoren.
Referenties:
1. Sloan M, et al. Sex and disease differences in patients’ diagnostic experiences in autoimmune diseases: an international cross-sectional study. The Lancet summit. eClinicalMedicine, 2026.
2. Escrivà-Font J, et al. Decoding sex differences in human immunity through systems immunology. Oxf Open Immunol. 2025 Jul 4;6(1): iqaf006
3. Lovell CD, et al. More X's, more problems: how contributions from the X chromosomes enhance female predisposition for autoimmunity. Curr Opin Immunol. 2025 Apr; 93:102543
4. Albrecht K, et al. Sex- and Gender related differences in systemic lupus erythematosus: a scoping review. Annals of the Rheumatic Diseases, June 2025 Vol 84,suppl.1, POS0978.
5. Alanazi N. Sex related differences in acute and recurrent pericarditis: A narrative review. Am Heart J Plus. 2026 Jun 6; 67:100812.
6. Panou S, et al. Sex and gender as contributors to brain pathophysiology, clinical course, and therapeutic response in multiple sclerosis. Front Behav Neurosci. 2026 Mar 10;20:1777361.
7. Dillon CF, et al. Autoimmune Thyroid Disease in the United States: Population Prevalence, Diagnosis Rates, and Trends. J Endocr Soc. 2025 Jul 17;9(10):bvaf120.
8. Nowak TJ, et al. Toward understanding sexual immune dimorphism in humans. Front Immunol. 2025 Jun 20;16:1570565.