Hoge leeftijd, een existentieel trauma?
DOSSIER MENTALE GEZONDHEID Een hoge leeftijd wordt niet enkel gekenmerkt door fysieke en/of cognitieve aftakeling, maar ook door opeenvolgende momenten van verlies en rouw. Dat alles samen kan uitmonden in een depressie of een psychotrauma.
“Het leven is hard als je wil sterven…”
“Ik wil dood, begrijpt u dat?”
“Elke avond als ik ga slapen, bid ik tot God om me te volgende ochtend niet te wekken..."
Het is een greep uit enkele getuigenissen, die Pascal Lapeyre, een Belgische psycholoog, heeft opgetekend in een woonzorgcentrum (EHPAD) in Frankrijk, waar hij werkt.(1) Alle gezondheidswerkers die met (zeer) oude mensen werken, horen die woorden regelmatig. Uiteraard wordt iedereen geconfronteerd met de dood en rouw.
Ouderen van de vierde leeftijd (boven 85-90 jaar) zien niet alleen hun generatiegenoten (partner, broer(s), zus(sen), vrienden enz.) wegvallen, maar soms ook kinderen en kleinkinderen, wat altijd een immens lijden teweegbrengt, ongeacht de leeftijd. “Ik heb een oudere vrouw gezien die haar enige zoon was verloren”, legt Alexia Watelet, neuropsychologe van het mobiele geriatrisch team Dionysos in Brussel, uit.(2) “Ze blijft maar herhalen dat het niet ‘normaal’ is, dat zij eerst had moeten sterven. Een dergelijke rouw roept vragen op over de zin van het leven.”
Verlies en vatbaarheid
Overlijdens in de omgeving zijn niet het enige verlies waar ouderen mee worden geconfronteerd. Mensen die in een woonzorgcentrum verblijven, moeten ook rouwen om een huis of appartement, waar ze soms tientallen jaren in hebben gewoond.
“Naast hun dierbaren verliezen ze ook progressief hun autonomie, hun beweeglijkheid, hun tanden, hun haar, hun continentie, hun seksuele capaciteit, hun geheugen”, voegt Pascal Lapeyre eraan toe. De psycholoog werkt weliswaar in een instelling en daar zie je uiteraard statistisch significant meer afhankelijkheid en comorbiditeit.
Mensen die nog thuis leven, kunnen dat maar als ze voldoende zelfstandig zijn, en ook veronderstelt dat een sterkere continuïteit met het vroegere leven. Ze kunnen echter ook geïsoleerd geraken, het sociale weefsel kan afbrokkelen als gevolg van verhuizingen, vertrek van leeftijdsgenoten en buren naar een woonzorgcentrum … of hun overlijden.
Herhaalde rouwprocessen op hoge leeftijd voltrekken zich in een context van functionele verliezen, (chronische en/of acute) ziektes en verbrokkeling van het sociale netwerk. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ouderen vaker stemmingsstoornissen vertonen. We denken daarbij uiteraard aan depressie.(3)
“Vanuit psychologisch oogpunt is een depressie vaak het gevolg van een gefaald rouwproces”, legt Pascal Lapeyre uit. “Dat rouwproces wordt net bemoeilijkt door de hoge leeftijd. Met het verouderen verminderen immers ook de interne psychische krachten en taant het reguleringsvermogen.” Een hoge leeftijd en het cumulatieve effect van de verliezen kunnen volgens de psycholoog een echt existentieel trauma vormen, en nog meer als er sprake is van mishandeling.(4)
Bruno Bettelheim, psychotherapeut en psychoanalist, spreekt in dat verband van een “extreme situatie”, een context van geweld waarin het leven, de integriteit en de menselijke waardigheid bedreigd worden en waarvan je niet weet hoelang dat nog gaat duren. Dat kan uitmonden in een uitputting van de gebruikelijke verdedigingsmechanismen. Uiteraard is dat niet zo bij alle bejaarden, maar je moet toch voor ogen houden dat elk menselijk wezen zijn grenzen heeft, zeker als de levenscontext er al zwaar op heeft ingehakt.
'We moeten (hoog)bejaarden blijven behandelen als volwaardige mensen.'
Beleid en aandachtig luisteren
Het is dan ook niet altijd gemakkelijk een diagnose te stellen. Depressie, angst of cognitieve stoornissen? Een ‘normaal’ rouwproces of een verlengde rouw? Tijdelijke ontreddering of een duidelijk psychotrauma? "Ongeacht de oorzaak en het diagnostische etiket moeten wij, zorgverstrekkers, vooral met een welwillend oor luisteren”, vindt Pascal Lapeyre.
“We moeten (hoog)bejaarden blijven behandelen als volwaardige mensen.” Want ze rouwen zoals iedereen, voegt Alexia Watelet eraan toe. “Wij moeten ze helpen die periode door te komen, weer zin in het leven te vinden en ze aanmoedigen opnieuw te investeren in dingen die ze leuk vinden.” Je moet trachten ze een lichtpunt te geven, zelfs als ze volop in de problemen zitten, ook al is dat niet gemakkelijk.
Pascal Lapeyre illustreert dat met een voorbeeld. Een oude landbouwer, die bedlegerig was geworden, kon het leven dat hij nu leidt niet meer verdragen. De psycholoog heeft hem dan gevraagd: “Als u nog een laatste ding zou kunnen doen voor u sterft, wat zou dat dan zijn?” Waarop de man met volle overtuiging heeft geantwoord: “Ik zou een fles wijn nemen, maar niet de slechte wijn van het woonzorgcentrum, maar goede wijn. Ik zou op mijn brommer springen en nog een laatste keer tussen mijn koeien gaan staan. Dat zou me gelukkig maken. Ik zou dan weer even terugkeren naar de kant van het leven.”
Referenties:
1. De Franse 'Établissements d’hébergement pour personnes âgées dépendantes' (EHPAD) zijn gemedicaliseerde rusthuizen voor 60-plussers die hun autonomie verloren zijn en dagelijks hulp en zorg nodig hebben.
2. Dionysos is een multidisciplinair mobiel team dat ondersteuning biedt aan fragiele 60-plussers en het zorgnetwerk. Zowel de naaste familieleden als de gezondheidswerkers kunnen contact opnemen met Dionysos. Meer info op rivagedenzaet.be/dionysos.
3. Meer daarover vindt u in ons artikel “Depressie bij ouderen herkennen en behandelen”, pagina's 28-29.
4. Meer daarover vindt u in ons artikel “Evaluatie van ouderenmishandeling: een methodologische puzzel", pagina's 14-17.